ਨਿਜਾਤ ਦੀ ਓਵਰ

ਆਗਿਆਪਾਲਣ ਲਈ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਈ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣ ਚੁੱਕੇ ਹੋ ਕਿ ਇਸਲਾਮ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਪਾਲਣਹਾਰ(ਅੱਲਾਹ)ਦੇ ਆਗਿਆਪਾਲਣ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ । ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਅੱਲਾਹ ਤਆਲਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਜਾਣਕਾਰੀ (ਗਿਆਨ) ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਸੀਮਾਂ ਤੱਕ ਨਾਂ ਪਹੁੰਚੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ।

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਹੋਂਦ ਉੱਤੇ ਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇਕਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਅੱਲਾਹ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਆਗਿਆਪਲਣ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇਗਾ । ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰੱਬੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ । ਜਿਹੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਅੱਲਾਹ ਇੱਕ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂਤਵ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉਸ ਦਾ ਭਾਈਵਾਲ ਨਹੀ, ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਅੱਗੇ ਸੀਸ ਨਿਵਾਉਣ ਤੇ ਹੱਥ ਅੱਡਣ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ ? ਜਿਹੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਅੱਲਾਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ । ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪਨੂੰ ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਅਵੱਗਿਆ ਤੇਂ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ ? ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋਗੇ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਵਿਚਾਰ, ਸੁਭਾ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਉਹ ਗੁਣ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਠੀਕ ਠੀਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ । ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀਵੀ ਕੇਵਲ ਜਾਣ ਲੈਣ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਾ ਰਹੇ ਸਗੋਂ ਉਹਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸਹਿਤ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕੇ ।

ਉਸ ਤੋਂ ਵਧਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਮੀਰ ਤੇ ਧਨਾਢ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ,ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਐਸ਼ ਪ੍ਰਸਤ ਨਹੀਂ, ਵਾਸ਼ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਦਾਸ ਨਹੀਂ, ਲੋਭੀ ਤੇ ਲਾਲਚੀ ਨਹੀਂ । ਆਪਣੀ ਉਚਿਤ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਰੋ ਕੁਝ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ ਉਸੇ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਅਵੈਧ ਧਨ ਦੇ ਢੈਰ ਵੀ ਉਹਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਗਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁੱਛ ਸਮਝ ਕੇ ਠੁਕਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦਾ ਧਨ ਹੈ ਜਿਸਤੋਂ ਵਧਕੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਧਨ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ।

ਉਹ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰੇਮ- ਪਾਤਰ ਤੇ ਹਰਮਨ –ਪਿਆਰਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਹੱਕ ਅਦਾ ਕਰੇਗਾ ਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਮਾਰੇਗਾ ।ਹਰੇਕ ਨਾਲ ਭਲਾਈ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖੇਗਾ । ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਵਲ ਉਲਾਰ ਹੋ ਜਾਣਗੇ ।ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸਦਾ ਸਨਮਾਨ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਵੇਗਾ ।

ਉਸ ਤੋਂ ਵਧਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪਾਤਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ । ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਮਾਨਤ ਵਿੱਚ ਖਿਆਨਤ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ । ਸੱਚਾਈ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਮੋੜੇਗਾ । ਉਹ ਵਾਅਦੇ ਦਾ ਸੱਚਾ ਤੇ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਖਰਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਹ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲਵੇਗਾ ਕਿ ਕੋਈ ਹੋਰ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਨਾ ਹੋਵੇ ਪਰੰਤੂ ਅੱਲਾਹ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਭਰੋਸੇ ਯੋਗਤਾ ਦਾ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ? ਕੌਣ ਹੈ ਜਿਹਣਾ ਉਸ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ ।

“ਅਸੀਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਉੱਡਣਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਤੈਰਨਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਅਸੀਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਰਿਹਾ ਜਾਵੇ ।”

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸ,ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ,ਰਾਜਨੀਤੀ ਕਾਨੂੰਨ ਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਤੇ ਜਤਨਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕਾਫ਼ਰ ਦੇ ਮਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਰੇਹੈਗਾ । ਪਰੰਤੂ ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਅੰਤਰ ਹੋਵੇਗਾ । ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਰੇਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਇਧਿਐਨ ਸ਼ੱਧ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਕਰੇਗਾ, ਉਚਿਤ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਠੀਕ ਨਤੀਜੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇਗਾ ।   ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਤੋਂ ਠੀਕ- ਠੀਕ ਸਿੱਖਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇਗਾ । ਕੌਮਾਂ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਤੇ ਪਤਨ ਦੇ ਅਸਲੀ ਕਾਰਨ ਪਤਾ ਕਰੇਗਾ । ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀਆਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਚੀਜ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਬਿਰਤਾਤਾਂ ਤੋਂ ਲਾਭ ਉਠਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚੇਗਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਪਿਛਲੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੋਇਆ । ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਤੇ ਖ਼ਰਚ ਕਰਨ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਤਰੀਕੇ ਪਤਾ ਕਰੇਗਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਪੁੱਜੇ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇੱਕ ਨੂੰ ਲਾਭ ਤੇ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਹੋਵੇ ।ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਨ ਧਿਆਨ ਇਸ ਪਾਸੇ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਨਿਆਂ,ਭਲਾਈ,ਸੱਜਣਤਾ ਤੇ ਸੁਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਹੋਵੇ

ਕੁਝ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜਿਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਅੱਜ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਡਾ. ਜੋਡ ਨੇ ਠੀਕ ਕਿਹਾ ਹੈ, ”ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣਯੋਗ ਹਨ,ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਸਕੂਲ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਤੇ ਅਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਜਿਹੀ ਮਨੋਬਿਰਤੀ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ । ”ਪ੍ਰਸਿੱਥ ਫਿਲ਼ਾਸਫ਼ਰ ਬਰਟ੍ਰੇਂਡ ਰਸਲ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ-ਵਿਸਤਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਅਲਿਹੀ ਦੌਡ਼ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹਾਂ ਜਿਸਦਾ ਸਾਧਨ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਤੇ ਚਤੁਰਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤ ਮਾਨਵ-ਮੂਰਖਤਾ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਤ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਤੇ ਤੀਖਣਤਾ ਦਾ ਵਾਧਾ ਭੈੜੇ ਸਿੱਟਿਆਂ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਮਨੁੱਖ –ਜਾਤੀ ਦੀ ਦੌਡ਼ ਨੇ ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਮੂਰਖਤਾ ਮਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਜਿਊਣ ਲਈ ਇੱਥੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਮਿਸ਼ਰਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗਿਆਨ ਤੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੇ ਜਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਹੈ । ਗਿਆਨ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਬੁਰਾਈ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਂਨੀ ਹੀ ਲਗਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿੰਨੀ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ । ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮਨੁਖ ਬੁੱਧੀਮੱਤਾ ਵਿੱਚ ਉਨਾ ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜਿੰਨਾ ਉਹ ਗਿਆਨ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਾਧਾ (ਅਸਲ ਵਿੱਚ)ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਵਾਧ ਹੋਵੇਗਾ ।

ਉਹ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਚਿੱਤ ਮਾਰਗ ਆਪਣਾਏਗਾ । ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਵੀ । ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਕਦੇ ਗਲਤ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਭਟਕ ਸਕਦਾ,ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਵੀ ਠੀਕ ਚੱਕੀਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਆਖਰੀ ਟਿਕਾਣੇ ਤੇ ਉਸਨੇ ਜਾਣਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ‘ਚ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ।ਹੁਣ ਉਹ ਫਲਾਸਫੀਆਂ ਵਾਲੀ ਸੋਚ –ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਰਹੱਸਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰੇਗਾ ਪਰੰਤੂ ਇਕ ਕਾਫ਼ਰ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਵਾਂਗ ਕਦੇ ਸੰਦੇਹ ਤੇ ਸ਼ੰਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਘੁੰਮਣ ਘੇਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ।ਉਹ ਵਿਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਕਿਰਤਕ ਨਿਯਾਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਕਰੇਗਾ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਛਪੇ ਹੋਏ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਕੱਢੇਗਾ, ਅੱਲਾਹ ਨੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਤੇ ਖ਼ੁਦ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦਾ ਭਾਲ-ਭਾਲ ਕੇ ਪਤਾ ਲਗਾਵੇਗਾ ।

ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲੈਣ ਦੇ ਵਧੀਆ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਪਤਾ ਕਰੇਗਾ ਪਰੰਤੂ ਆਸਤਕਤਾ ਹਰ ਅਵਸਰ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਵਿਗਆਨ ਦਾ ਅਨੁਚਿਤ ਉਪਯੋਗ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕੇਗੀ । ਉਹ ਕਦੇ ਇਸ ਭਰਮ ਦਾ ਸ਼ਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਫ਼ਤਹਿ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹਤਾਂ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਸਾਹਾਇਤਾ ਲਵਾਂਗਾ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਉਲਟਾ -ਪੁਲਟਾ ਕਰ ਸੁੱਟਾਂਗਾ ਲੁੱਟ-ਮਾਰ ਤੇ ਖੂਨ-ਖਰਾਬਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿਆਂਗਾ । ਇਹ ਇੱਕ ਕਾਫ਼ਰ (ਅਵਿਸ਼ਵਾਸੀ) ਵਿਗਿਆਨਕ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ । ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਵੱਧ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇਗਾ ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵਧ ਈਸ਼ਵਰ ਉੱਤੇ ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਧੇਗਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵਧ ਉਹ ਉਸਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਗੁਜ਼ਾਰ ਬੰਦਾ ਬਣੇਗਾ ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਹ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਮੈਰੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱ ਜਿਹੜਾ ਵੀਧਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਅਤੇ ਸੇਰੇ ਮਨੱਖਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੇ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗਾ ।ਅਤੇ ਇਹੋ ਉਸਦਾ ਠੀਕ (ਸਹੀ)ਧਨਵਾਦ ਹੋਵੇਗਾ।